Con estos autores iníciase o pensamento grego, a reflexión e o estudio filosófico sobre o tema do home e a sociedade. Aos autores anteriores, que se preocupaban porla physis, é dicir, por outro tema diferente, os agrupamos co mesmo nome: presocráticos. Isto, por un lado indica que antes de Sócrates la filosofía era distinta, e por outro lado, o feito de que se chamen presocráticos, remarca a importancia de Sócrates.
Entón, con Sócrates, tenemos un antes e un despois, un punto de inflexión.
No século V a.C Atenas tivo un auxe cultural, social e económico espectacular gracias a o goberno de Pericles. Durante ese momento aos rapaces se lles ensinaban unha serie de disciplinas coma música, ximnasia, gramática, xeometría.... pero ninguén ensinaba a arte da retórica, a arte de falar ben.
Paradigmáticamente as persoas que dominaban a arte da retórica eran aquelas as que se lles facía máis caso na polis, xa que convencían cos seus argumentos. Igual que agora na política ou cando te atopas con un bo comerical ou un bo avogado. Os sofístas viñeron a cubrir a asusencia de este tipo de ensinanza, a ensinanza de aprender a argumentar, de dominar a retórica, de saber convencer. Xa que en Atenas, cuna da democracia, saber falar e convencer era esencial para lograr o respeto.
Pero os sofistas, que eran cidadáns estranxeiros, o que chamamos "metecos", e dicir, homes libres pero non cidadáns atenienses cobraban polas súas ensinanzas. E cobraban moito. Estes metecos viñeron a Atenas atraidos polo momento de explendor cultural e económico do que gozaba a polis.
Esto foi moi criticado por filósofos coma Platón e Sócrates, que ensinaban sen remuneración. Pero non é moi xusto criticalos por querer cobrar por traballar, xa que os sofistas non eran "nenos ben" coma Platón, que tiña escravos e podía vivir sen cobrar. Tampouco eran "gorróns" coma podearíamos denominar a Sócrates hoxe en día, que vivía na pobreza pero os seus amigos o mantiñan. O de gorrón é en broma, porque evidentemente as aportacións que fixo Sócrates aos seus amigos e a historía do pensamento foron infinitas, así que ben merecía que o mantivesen.
Os sofistas foron uns "filósofos" controvertidos en tódolos sentidos. De feito, non todos os investigadores estarían dacordo en chamalos filósofos. De feito, ata o século XIX non se lles consideraban auténticos pensadores, pois ao cobrar, é coma se vendesen os seus coñecementos. Foron os primeiros en cobrar por ensinar. Ganaban verdadeiras fortunas.
Os sofístas tiñan a teoría de que a verdade non existe, así que defendían calquera opinión por cartos. Eran persoas extraordinariamente cultas e viaxeiras, estudiaran moito e coñecían as teorías dos físicos (presocráticos). Introuxeron na nosa cultura unha nova arte, a arte de convencer coas súas palabras, a arte de converter un argumento débil nun argumento forte, e comerciaron con esa arte, esta técnica.
Platón burlábase nas súas obras dos sofistas, pero había dous aos que respectaba. Eses foron Protágoras e Gorxias. Imos estudar estes dous sofistas, xa que neles quedan sintetizadas as dúas características fundamenteais de todo o pensamento sofísta.
PROTÁGORAS
Protágoras representa o relativismo nos sofistas. A súa frase máis famosa e: "O home é a medida de t´dlas cousas, das que son en canto que son, e das que non son en canto que non son". Discutiuse moito sobre o significado do termo "home". Algúns cren que se refire ao individuo, outros cren que se refiere a especie humán. Pero hoxe en día a opinión máis xeralizada é que se refire tanto ao individuo coma a especie.
"O home é a medida de tódalas cousas..." significa que as cosas son, na medida en son para cada individuo, é dicir, unha cousa exite ou non existe si eu oriento a miña vida téndolo en conta. Entón existe para mi.
O ser das cousas é relativo a cada individuo. E por iso crían que a verdade non existe. Unha cousa que é bonita para min, é fea para outro ¿Quén ten razón?
GORGIAS
Este autor representa o escepticismo (=non se pode coñecer). De Gorgias temos esta frase "Nada é. Se algo fose, non podería ser coñecido, e se fose coñecido non podería ser comunicado"
"Nada é.." quere dicir que non hai ser. Todo é apariencia, coma un sono.
"...e se algo fose non podería ser coñecido..." Neste caso non poderíamos coñecelo, porque os sentidos non perciben de forma clara.
Por coñecer entendemos chegar ao dominio de outra cousa, pero se as dúas cousas son diferentes ¿Cómo se pode comunicar? ¿Cómo podemos acceder a algo se estamos separados de ese algo?
Cando dí "...se pudera ser coñecido, non podería ser comunicado" quere dicir que cada persoa é tan distinta de outra, que sempre interpretamos cousas diferentes.
Ejemplo de cómo argumenta un sofista:
O fillo dun traficante é rico, e fillo dun pobre é drogadicto. Se o dorgadicto lle rouba ao fillo do traficante, un sofista diría que o rico é rico a costa de enganar ao pobre. Así, o sofista daríalle a volta ao argumento, de mesmo xeito que fan hoxe os políticos e os avogados.
OUTROS SOFISTAS
Temos a Pródico. A súa arte consistía en confundir ao adversario analizando o significado das palabras e así gañar as discusións.
Por outro lado Calicles di que a lei e a moral son artificios construidos polos fortes para someter aos débiles (esta idea é xeral a todos os sofistas). Calicles, como todos os filósofos, diferencia entre physis (=lei natural) e nomos (=lei dos homes, a lei que hoxe estudan os que estudan dereito). O nomos que é unha creación artificail do home, e non ten máis valor que a da forza que se posea para impoñela. Para os sofistas a auténtica lei é a da physis, a lei do máis forte.
SÓCRATES
Sócrates era pobre, fillo de un escultor (que antes non estaba ben considerado) e unha comadrona.
Cando era xoven pensaba acorde coas cousas que lle foran ensinadas, é dicir, acorde coa súa educación e a sociedade. Pero logo hobo un cambio radical no seu pensamento. Estaba preocupado polo caos e os conflictos que acosaban ao pobo grego e en concreto a Atenas.
Así que decide que o máis importante é averiguar qué é o home e como debe organizarse a sociedade. A partir de aquí enfrentarase radicalmente ás teorías dos sofistas.
Para Sócrates "a verdade existe, pode ser coñecida e nela han de fundamentar os homes o seu comportamento moral, as súas costumes e as súas leis"
Sócrates non deixou nada escrito, todo o que sabemos del é a través de terceiros. Principalemtne a través dos seus discípulos, Platón e Xenofonte, que quizás transmitan unha aimaxe excesivamente idealizada da persoaxe. Pola contra, temos tamen outras testemuñas, como a que Aristófanes na súa comedia "As nubes" transmítenos unha imaxe deformada en sentido contrario, presentandoo como alguén patetico.
A verdade, para Sócrates, pode coñecerse a través dun proceso que chámase dialéctica. A dialéctica consiste na discusión ou enfrentamento de argumentos contraros. A dialéctica entón é un método de coñecemento. A través dela chega á definición.
É dicir, para chegar á definición practica a dialéctica. A definición é a expresión da esencia da cousa, e a esencia é o que fai que unha cousa sexa o que é e non outra; esto é a verdade.
Moral Socrática
Unha vez coñecida esa verdade debemos fundamentar nela o noso comportamento moral, e non é solo que debamos o padamos fundamentar nela o noso comportamento moral, senón que non podemos facer outra cousa. Unha vez coñecida a verdade actuaremos en consecuencia.
A ética socrática denominouse intelectualismo moral, porque identifica de xeito radical e extremo o ben coa verdade, a virtude coa sabiduría. O sabio é para Sócrates o home bo.
"Non existen homes malos, tan só ignorantes"
Segundo Sócrates determinados actos da natureza a portan beneficios e algúns prexuicios. O sabio é aquel que coñece esa cadea de actos e efectos, o que sabe as consecuencias dos seus actos. Ninguén quere o mal para si mesmo. Así que o sabio actuará sempre ben, e o ignorante é o que cree que vai recibir beneficios por facer un acto malo.
Para que non ocurran cousas malas pensaba que había que convertes a xente en sabios. Para levar a cabo esta educación inventou un método de ensinanza que se chama Mayeutica. A traves da Mayeutica e basándose en teorías órifcas, que ogo pasaran ao seu discípulo Platón, Sócrates pretendía levar o saber ao pobo, e con él, a virtude aos seus condidadáns.
A Mayeutica intégrase dentro da teoría da transmigracicón das almas. Esta é a crenza de que a alma xa coñece toda a verdade, e ao reencarnarse olvídase de todo.
A alma vaise ao Hades, alí coñece toda a verdade, pero ao reencarnarse pasa por "o río do olvido", que emite uns vapores que fan que se olvide de todo. Produce "amnesia".
A Mayeutica consiste en facer que a alma lembre. O primeiro paso é a Ironia. ultilízase para que a persoa á que se lle vai ensinar dese conta de que todo o que creía era falso, e así que se desprenda dos seus prexuicios. A persoa debe recoñecer que non sabe, e a partir de este punto, mediante a dialéctica, o mestre pode levar ao alumno ao coñecemento das definicóns, que son as esencias das cousas. A esto o chamamos Mayeutica ou método Socráticos. Sócrates dicía que o seu traballo era igual que o da súa nai, pois as comadronas axudan a traer ao mundo aos nenos, e él axudaba a dar a luz as almas dos homes. Mayeutica significa xusto iso, a técnica de asistir os partos.
Esta teoría de que coñecer é recordar a retomará Platón e se chamará teroría da reminiscencia ou anamnesis (deixar de olvidar an-amnesis, onde amnesis é olvidar e an- e o seu oposto).
De Sócrates temos dous puntos de vista, a dos seus discípulos, onde é unha persoaxe idealizada, e a dos seus inimigos que ven nel unha mala persoa, que non traballa, e asúa muller lle gritaba, vivía dos seus amigos.... e ademáis era moi feo. As veces o presentan coma un sofista máis, pero eso está moi lonxe da verdade. Xa que os sofistas ademáis de cobrar, creen que a verdade non exite ou é relativa. Sócrates non cobra, e ademáis cree na posibilidade de coñecer a verdade.
Sócrates viviu momentos inestables, tendo que loitar en batallas, mostrando unha granvalentía. Foi un guerreiro excepcional, salvando moitas veces aos seus amigos.
Despois de que Atenas perdese a guerra, houbo un golpe de estado, e hai un período coñecido como o período dos 30 tiranos, de terror absoluto.
Durante este período, Sócrates intenta salvar ao sistema democrático anterior. Logo derrótanse aos 30 tiranos e volve a democracia.
Pero hai moitas persoas as que sinten gran irritación hacía Sócrates. Sempre molestando coas súas preguntas, os fan sentir ignorantes. Non hai moita xente que quera recoñecer a súa ignorancia. Así que dous persoaxes acusan a Sócrates de dous delitos: corrupción de menores (xa que aaprtaba aso xóvenes das crenzas da cidade) e de impiedade (non crer nos deuses da cidade).
Ambas cousas son certas. Él tiña a súa propia divinidade que lle aconsellaba. En grego se denomina
demon, daimon o daimón, pero non tiña o mesmo significado que a palabra que derivou dela en castelán; demonio. Para Pla´ton, por exemplo, os daimon son semidivinos e aconsellan aos homes. Quizá hoxe sería parecido á voz da conciencia.
Sócrates vai a asamblea a defenderse. Correspondíalle a pena de morte. Pero si se declaraba inocente podía pedir unha pena distinta. Sócrates defende a súa postura e ademáis di que merecía unha estatua.
Os seus amigos e o carceleriro intentaron axudarlle apra que fusixe. Pero Sócrates di "Si al leis están mal, hai que cambialas, pero nunca as contravengamos. Respeto a lei ainda que sexa inxusta" Con este argumento podemos ver canto se diferencia dos sofistas.
Sócrates morre aos 70 anos, no ano 399 a.C. tras inxerir a cicuta. As súas derradeiras palabras foron "Critón, debemoslle un galo a Esculapio. Paga miña deuda e non a olvides".
Sócrates representa o ideal de filósofo, por ser fiel os seus principios e por facer da súa vida a filosofía mesma. Ademáis porque o método socrático, de recoñecer a propia ignorancia simboliza a filosofía mesma. "Só sei que non sei nada" será a frase súa máis representativa e coñecida na historia da Filosofía.
Os presocráticos II. Os pluralistas
Os pluralistas son aqueles presocráticos que tiñan por arghé varias cousas.
EMPÉDOCLES
Dí que o arghé son os catro elementos; Terra, Aire, Auga e Lume. Estes elementos, combínanse entre sí, empurrados por dúas forzas opostas, que son o amor e o odio, ou o qu e´o mesmo, eros y tánatos. O amor tende aos elementos a xuntarse, e o odio a separarse. Se triunfa o amor hai harmonía, se tirunfa o odio hay "acosmia"; caos.
Nos vivimos nunha loita de ambos. Cada ser da natureza está composto por unha determinada porción ou combinación de estes catro elementos. Esta idea estibo vixente ata o século XVIII cando Lavoiser, un científico francés elabora a primeira lista moderna de elementos químicos. Ainda que moitos elementos químicos xa eran coñecidos, non se consideraban elementos ata que Lavoiser redefine o termo de "elemento".
ANAXÁGORAS
Pensou que a natureza NON estaba composta por eses catro elementos que estaban á vista de todos, senón que cría que estaba composta por uns elementos imperceptibles. Por unhas sementes que mexturándose dan lugar a todas as cousas. A estos elementos o denominou homeomerías, e o que lles empurra a moverse é o Nous. O Nous é unha intelixecia ordenadora. Pénsase que o xoven Sócrates estudiou na escola de Anaxágoras, pero non se sabe se foi con él ou con algún discípulo de Anaxágoras. Esta teoría tamén influirá en Platón, como veremos máis adiante.
ATOMISTAS
Son dous, Demócrito e Leucipo. Non sabemos moi ben de quén é cada teoría, por iso os estudamos xuntos.
Para os atomistas o arghé son os átomos. Átomo significa indivisible, elemento simple, sen partes. "Tomo" é unha parte de algo, por exemplo, un libro de unha colección, e "á-tomo" é a negación de "-tomo" cando non se pode dividir.
Segundo Demócrito e Leucipo estes átomos tiñan distintas formas e movíanse por un espacio valeiro, é dicir, pola nada. Para eles o vacio existe. Din que non hai ningunha forza ordeadora, senón que os átomos móvense polo vacio, xúntanse ao azar, dependendo exclusivamente polas súas propiedades mecánicas. Aquí vemos a orixe das teorías que hoxe chamamos mecanicismos.
O máis interesante dos atomistas é que conseguen superar a contradicción entre Heráclito e Parménides, demostrando que as dúas teorías son certas. A auga é eterna e inmutable, nunca cambia. Poro o ser non é un. Hai varios arghés, e cada un deles é eterno e inmutable.
Os seres da natureza son o resultado da combinación e separación incesante de estes elementos. Os elementos non cambian xamais, pero na natureza todo está en cosntante cambio e transformación.
EMPÉDOCLES
Dí que o arghé son os catro elementos; Terra, Aire, Auga e Lume. Estes elementos, combínanse entre sí, empurrados por dúas forzas opostas, que son o amor e o odio, ou o qu e´o mesmo, eros y tánatos. O amor tende aos elementos a xuntarse, e o odio a separarse. Se triunfa o amor hai harmonía, se tirunfa o odio hay "acosmia"; caos.
Nos vivimos nunha loita de ambos. Cada ser da natureza está composto por unha determinada porción ou combinación de estes catro elementos. Esta idea estibo vixente ata o século XVIII cando Lavoiser, un científico francés elabora a primeira lista moderna de elementos químicos. Ainda que moitos elementos químicos xa eran coñecidos, non se consideraban elementos ata que Lavoiser redefine o termo de "elemento".
ANAXÁGORAS
Pensou que a natureza NON estaba composta por eses catro elementos que estaban á vista de todos, senón que cría que estaba composta por uns elementos imperceptibles. Por unhas sementes que mexturándose dan lugar a todas as cousas. A estos elementos o denominou homeomerías, e o que lles empurra a moverse é o Nous. O Nous é unha intelixecia ordenadora. Pénsase que o xoven Sócrates estudiou na escola de Anaxágoras, pero non se sabe se foi con él ou con algún discípulo de Anaxágoras. Esta teoría tamén influirá en Platón, como veremos máis adiante.
ATOMISTAS
Son dous, Demócrito e Leucipo. Non sabemos moi ben de quén é cada teoría, por iso os estudamos xuntos.
Para os atomistas o arghé son os átomos. Átomo significa indivisible, elemento simple, sen partes. "Tomo" é unha parte de algo, por exemplo, un libro de unha colección, e "á-tomo" é a negación de "-tomo" cando non se pode dividir.
Segundo Demócrito e Leucipo estes átomos tiñan distintas formas e movíanse por un espacio valeiro, é dicir, pola nada. Para eles o vacio existe. Din que non hai ningunha forza ordeadora, senón que os átomos móvense polo vacio, xúntanse ao azar, dependendo exclusivamente polas súas propiedades mecánicas. Aquí vemos a orixe das teorías que hoxe chamamos mecanicismos.
O máis interesante dos atomistas é que conseguen superar a contradicción entre Heráclito e Parménides, demostrando que as dúas teorías son certas. A auga é eterna e inmutable, nunca cambia. Poro o ser non é un. Hai varios arghés, e cada un deles é eterno e inmutable.
Os seres da natureza son o resultado da combinación e separación incesante de estes elementos. Os elementos non cambian xamais, pero na natureza todo está en cosntante cambio e transformación.
Os presocráticos I. Monistas.
Aos presocráticos tamén se lles chama físicos, pois se preocupaban da física, tamén entendida como natureza, que para o grego antigo era o cosmos entero. O termo que usamos para designar esto é physis. O nome de presocráticos ven dado porque o seu pensamento é anterior ao de Sócrates, aínda que algún puido ser contemporáneo seu. O importante é que o seu pensamento está clasificado como anterior dende un punto de vista filosófico.
Tamén cabe destacar que o nome de presocráticos leva implícita a idea de que Sócrates marcou un antes e un despois na historia da filosofía.
Existe a posibilidade de que algún dos presocráticos fora mestre de Sócrates.
Estes primerios filósofos non se preocupaban polo home e pola sociedade. Preocupábanse pola physis. E a physis ten a súa orixe e fundamento no arghé. Así que os presocráticos intentan atopar a orixe da existencia preguntándose polo arghé, que é o mesmo que preguntarse ¿qué é o que fai que exista o cosmos? ¿qué é o mundo? ¿porqué existe algo e máis ben nada? ¿porqué?
Os monistas son os que dan un único arghé como orixe, e os pluralistas os que dan varios.
O termo presocrático foi considerado por moito tempo peiorativo, porque ata o século XIX se lles consideraba equivocados. Sen embargo, agora se lles considera esenciais, e moi difíciles de estudar, xa de algúns deles só conservamos algunhas frases desperdigadas polas obras de outros autores.
TALES DE MILETO
Coma xa dixemos antes, é considerado o primeiro filósofo e científico. Foi un home famosísimo no seu tempo. Fixose rico. Un ano calculou o tempo que iba a facer, así que como viu que habería boa colleita alquilou todos os molinos e fíxose rico. Foi o primeiro monopolista. Despois regalou os cartos. Só quería demostrar cuan valioso é o coñecemento.
Para Tales o arghé era a auga. A auga, por diversos medios transfórmase en todalas cousas, aínda que non sabía moi ben como.
ANAXIMANDRO
Cremos que era o sobriño de Tales. En todo caso era o seu discípulo. Conservamos un fragmento curto del, que dí "Alí onde todo nace, as cousas retornarán e pagarse unhas a outras pola súa inxustiza según o destino na orde do tempo". Cando dí "alí" se refire ao arghé, que para Anaximandro era o apeiron (=o absolutamente indefinido e indetermindado). Pensaba que Tales equivocábase, porque a agua é unha cousa máis da naturesa, e a súa orixe tiña que estar en algo máis profundo, nunha masa indeterminada que se vai transformando en todalas cousas, incluso na auga.
Nesa cita, Anaximandro fálanos de un proceso, de como as cousas salen do apeiron e retornan. O apeiron é eterno, non morre nin nace. Este transformarse del apeiron na physis tamén é eterno. Pero este proceso non é arbitrario, senón que está sometido a unha lei, a unha orde. Por iso dice que sucede según o destino na orde do tempo.
A idea da natureza sometida á orde se lle denomina cosmos. O concepto de un universo ordeado no tempo é orixinal de Anaximandro.
Foi o primeiro en publicar un mapa-mundo do mundo coñecido. Indroduxo o gnomon en Grecia, e foi o primeiro en considerar a Terra como algo suspendido no universo.
ANAXÍMENES
Discípulo de Anaximandro. Dicía que o arghé era o Aire. Algúns filósofos pensaban que era un pada atrás. Os que creen que é un filósofo de menos categoría é porque puxo como arghé outra vez un elemento da natureza. Os que creen que de maior categoría que os anteriores é porque segundo eles fai unha aportación á historía do pensamento que os demáis non fixeron. Esta aportación consiste en especificar o proceso mediante o cal o arghé se convirte en todalas cousas. Por rarefacción (proceso de separarse) e condensación (proceso de xuntarse).
PITÁGORAS E OS PITAGÓRICOS
A escola de Pitágoras tamén era unha secta. As súas ensinanzas eran secretas. Estaba prohibido contar o que se ensinaba alí.
Posucos podían ver a Pitágoras, incluso algúns pensan que non existiu. Pitágoras centrouse no estudo das matemáticas. O arghé para Pitágoras era o número, pero o número entendido como relacións numéricas.
Todo na physis ten a súa orixe, a súa causam e a súa razón no número. Coñecer a natureza é coñecer as relacións numéricas que as orixinan. O número, ao ser o arghé, produce armonía.
Os pitagorícos, como todos os gregos entendían os números como elementos xeométricos. Estudaban os números para poder saber medir con precisión. Incluso os movementos dos astros están realacionados cos números, a harmonía na música tamén básase nunhas proporcións numéricas...
Platón influiu na naosa cultura a través de Platón. que estudiou na escola pitagórica e difundiu estos coñecementos na nosa cultura.
Esta escola difundía unha teoría sobre o home derivada dunha antiga relixión grega, o Orfismo, ou culto a Orfeo.
Esta relixión e unha doctrina de salvación. Caracterízase porque a alma é inmortal Pitágoras a identificou co aliento, pneuma en grego (xa que mentres hai aliento hai vida). Así que ao morrer o corpo e a alma reencarnanse en otro corpo. Creen entón na reencarnación, que en grego dise metampsicose o transmigración das almas.
HERÁCLITO E PARMÉNIDES
Parménides era de Elea, e tanto a súa teoría como aos seus discípulos se lles chama eleáticos (de Elea). Parménides no se preocupa tanto polo arghé. Del conservamos case unha obra enteira. É o primeiro do que conservamos tanto.
A obra que conservamos de Parménides está escrita en verso. O título é Periphysis (sobre, entorno á natureza). Ainda que é máis coñecido como "O poema de Parménides".
Consta de un prohemio ou introducción, e dúas partes. No prohemio cóntanos unha especie de lenda.
Ía no carro, apareceuselle unha deusa e lle cegou coa súa luz. Tiroulle do carro e ensiñoulle cal era o camiño do error e o camiño da verdade.
O camiño do error é o camiño dos sentidos, que é falso, un error e un engaño. O camiño da verdade é o camiño do pensamento. A través do razoamento, o home pode descubrir a verdade, o que é: O SER, o que ten entidade.
O ser aparéceselle coas seguintes propiedades: O ser é un, eterno e inmutable.
Carece de movemento en calquera forma. O ser tamén é finito.
Os sentidos nos dicen que todo está en cosntante cambio, e isto é un error.
Parménides demostrou estas características do ser con leis da razón, principios que hoxe en día denominamos: principio de non contradicción e principio do tercio excluso, e através dun argumento que denominamos reducción ao absurdo.
Principio de non contradicción: Unha cousa non pode ser e non ser ao mesmo tempo
Principio do tercio excluso: Unha cousa ou é ou non é. Ou existe ou non existe, non pode existir a medias.
Argumento de reducción ao absurdo: Se eu parto dunha realidade e apartires de iso deduzco unha contradicción, entón podo, con tada seguridade chegar a aquelo do que partín.
Estas son leis da lóxica.
Para empezar di Parménides: O ser é, e o non ser non é. Do ser non se pode pasar ao non ser. Porque o que é, é, e non pode non ser. E de o non ser non se pode pasar ao ser.
O ser debe ser un. Porque se houbera dous tería que existir a nada, para estar por medio de eses dos seres. Pero a nada, por definición, non é. Por a nada e o non exisitr. E o non existir non existe.
O ser ¿naceu algunha vez? Se a resposta fose afirmativa significa que houbo nalgún momento a nada. pero a nada non pode pasaraao ser. Tampouco pode morrer, porque o ser non pode pasar ao non ser. Por tanto, o ser é eterno (non é o mesmo que inmortal).
Eterno= non nace nin morre
Inmortal= naceu pero non morre
Se o ser se movese, tería que ir a outro lado, desplazarse a través do vacio. Pero o non ser/a nada non existe, así que non pode moverse. Tampouco pode cambiar. Porque se cambiase significaría que o que non é, pasaría ao ser e viceversa, e isto non é posible. Polo tanto, coma non se move nin cambia, o ser é inmutable.
E logo dí ¿O infinito é pensable? Non. Polo tanto o ser é finito.
Este último argumento pode parecernos floxo, pero o que sucede é que os presocráticos son moi complexos e temos poca información sobre eles.
Nos agora pensamos que todo aquelo que se pode mover ou separar é un ser distinto. Pero para un grego antigo iso non é razón para pensar que son un ser. Por exemplo, cando vou facer unha análise e me quitan sangue, aínda que esté fora do meu corpo, é parte miña, non é un ser aparte. Para comprender a Parménides, temos que ter moi presente que para o grego antigo, nos somos elementos dun organismo superior, chamado physis. Somos coma unha célula dentro dun corpo. O home pertence á polis, e a polis a physis. Igualmente cos vexetais e animais, pertencen ao ecosistema, que forma parte da physis, do cosmos, do universo.
Heráclito
Non conservamos unha obra enteira, pero si moitos fragmentos. Era de Éfeso. Puido ser rei pero renunciou e decidiu vivir de anacoreta, na máis absoluta simplicidade. A xente lle pedía consello. Morreu enfermo.
Se lle coñece como Heráclito o escuro, porque escribiu en forma de aforismos. Os aforismos son frases concisas que condensan ideas, e no caso de heráclito tiñan un sentido moi escuro e complexo.
Dixo cousas coma:
"A guerra é o pai de tádalas cousas"
"Ninguen pódese bañar dúas veces nun mesmo río"
"Todo flue"
Heráclito é o filósofo do cambio, do movemento, do devir. A natrueza está en constante transformación. A este cambio constante, a filosofía o denomina "devir". É unha palabra técnica parar referirse ao cambio, ao movemento, á transformación, incluida aquela que se refire ao dexenerarse e corromperse dos seres.
Heráclito parece contrario a Parménides, sen embargo o raoamento polo que chega a esto é o mesmo que utiliza parménides. Heráclito di que a quietude non é máis que a apariencia dos nosos sentidos. Todo está en constante cambio.
Este cambio e este devir non é arbitrario, senón que está sometido a unha lei e unha orde. E a esa orde chamoulle LOGOS.
Logos significa razoamento, discurso, lóxica, pensamento, palabra.
Para Heráclito existe unha loita entre contrarios. O cambio é producto da loita entre contrarios, o ser é o resultado dun equilibrio na loita entre contrarios. Mentres a oposición mantense o ser é, cando a oposición desaparece o ser tamén. De ahí que diga que a guerra é o pai de tódalas cousas.
Di Heráclito que o arghé é o lume, e o di que un xeito metafórico, xa que o lume é o símbolo do cambio, do eterno fluir. Todos os seres se transforman, consúmense como devorados por un lume interior.
Heráclito intuiu a esencia da natureza tal coma a ciencia nola presenta hoxe.
Todos os autores posteriores coñecían pèrfectamente a estes dou autores e sabían que na súa contradicción estaba o problema da physis. Para resolver o problema da contradicción entre Heráclito e Parménides, os presocráticos posteriores optaron pola pluralidade de arghés. De ahí que se lles denomine pluralistas, e por contra, os anteriores, monistas.
Tamén cabe destacar que o nome de presocráticos leva implícita a idea de que Sócrates marcou un antes e un despois na historia da filosofía.
Existe a posibilidade de que algún dos presocráticos fora mestre de Sócrates.
Estes primerios filósofos non se preocupaban polo home e pola sociedade. Preocupábanse pola physis. E a physis ten a súa orixe e fundamento no arghé. Así que os presocráticos intentan atopar a orixe da existencia preguntándose polo arghé, que é o mesmo que preguntarse ¿qué é o que fai que exista o cosmos? ¿qué é o mundo? ¿porqué existe algo e máis ben nada? ¿porqué?
Os monistas son os que dan un único arghé como orixe, e os pluralistas os que dan varios.
O termo presocrático foi considerado por moito tempo peiorativo, porque ata o século XIX se lles consideraba equivocados. Sen embargo, agora se lles considera esenciais, e moi difíciles de estudar, xa de algúns deles só conservamos algunhas frases desperdigadas polas obras de outros autores.
TALES DE MILETO
Coma xa dixemos antes, é considerado o primeiro filósofo e científico. Foi un home famosísimo no seu tempo. Fixose rico. Un ano calculou o tempo que iba a facer, así que como viu que habería boa colleita alquilou todos os molinos e fíxose rico. Foi o primeiro monopolista. Despois regalou os cartos. Só quería demostrar cuan valioso é o coñecemento.
Para Tales o arghé era a auga. A auga, por diversos medios transfórmase en todalas cousas, aínda que non sabía moi ben como.
ANAXIMANDRO
Cremos que era o sobriño de Tales. En todo caso era o seu discípulo. Conservamos un fragmento curto del, que dí "Alí onde todo nace, as cousas retornarán e pagarse unhas a outras pola súa inxustiza según o destino na orde do tempo". Cando dí "alí" se refire ao arghé, que para Anaximandro era o apeiron (=o absolutamente indefinido e indetermindado). Pensaba que Tales equivocábase, porque a agua é unha cousa máis da naturesa, e a súa orixe tiña que estar en algo máis profundo, nunha masa indeterminada que se vai transformando en todalas cousas, incluso na auga.
Nesa cita, Anaximandro fálanos de un proceso, de como as cousas salen do apeiron e retornan. O apeiron é eterno, non morre nin nace. Este transformarse del apeiron na physis tamén é eterno. Pero este proceso non é arbitrario, senón que está sometido a unha lei, a unha orde. Por iso dice que sucede según o destino na orde do tempo.
A idea da natureza sometida á orde se lle denomina cosmos. O concepto de un universo ordeado no tempo é orixinal de Anaximandro.
Foi o primeiro en publicar un mapa-mundo do mundo coñecido. Indroduxo o gnomon en Grecia, e foi o primeiro en considerar a Terra como algo suspendido no universo.
ANAXÍMENES
Discípulo de Anaximandro. Dicía que o arghé era o Aire. Algúns filósofos pensaban que era un pada atrás. Os que creen que é un filósofo de menos categoría é porque puxo como arghé outra vez un elemento da natureza. Os que creen que de maior categoría que os anteriores é porque segundo eles fai unha aportación á historía do pensamento que os demáis non fixeron. Esta aportación consiste en especificar o proceso mediante o cal o arghé se convirte en todalas cousas. Por rarefacción (proceso de separarse) e condensación (proceso de xuntarse).
PITÁGORAS E OS PITAGÓRICOS
A escola de Pitágoras tamén era unha secta. As súas ensinanzas eran secretas. Estaba prohibido contar o que se ensinaba alí.
Posucos podían ver a Pitágoras, incluso algúns pensan que non existiu. Pitágoras centrouse no estudo das matemáticas. O arghé para Pitágoras era o número, pero o número entendido como relacións numéricas.
Todo na physis ten a súa orixe, a súa causam e a súa razón no número. Coñecer a natureza é coñecer as relacións numéricas que as orixinan. O número, ao ser o arghé, produce armonía.
Os pitagorícos, como todos os gregos entendían os números como elementos xeométricos. Estudaban os números para poder saber medir con precisión. Incluso os movementos dos astros están realacionados cos números, a harmonía na música tamén básase nunhas proporcións numéricas...
Platón influiu na naosa cultura a través de Platón. que estudiou na escola pitagórica e difundiu estos coñecementos na nosa cultura.
Esta escola difundía unha teoría sobre o home derivada dunha antiga relixión grega, o Orfismo, ou culto a Orfeo.
Esta relixión e unha doctrina de salvación. Caracterízase porque a alma é inmortal Pitágoras a identificou co aliento, pneuma en grego (xa que mentres hai aliento hai vida). Así que ao morrer o corpo e a alma reencarnanse en otro corpo. Creen entón na reencarnación, que en grego dise metampsicose o transmigración das almas.
HERÁCLITO E PARMÉNIDES
Parménides era de Elea, e tanto a súa teoría como aos seus discípulos se lles chama eleáticos (de Elea). Parménides no se preocupa tanto polo arghé. Del conservamos case unha obra enteira. É o primeiro do que conservamos tanto.
A obra que conservamos de Parménides está escrita en verso. O título é Periphysis (sobre, entorno á natureza). Ainda que é máis coñecido como "O poema de Parménides".
Consta de un prohemio ou introducción, e dúas partes. No prohemio cóntanos unha especie de lenda.
Ía no carro, apareceuselle unha deusa e lle cegou coa súa luz. Tiroulle do carro e ensiñoulle cal era o camiño do error e o camiño da verdade.
O camiño do error é o camiño dos sentidos, que é falso, un error e un engaño. O camiño da verdade é o camiño do pensamento. A través do razoamento, o home pode descubrir a verdade, o que é: O SER, o que ten entidade.
O ser aparéceselle coas seguintes propiedades: O ser é un, eterno e inmutable.
Carece de movemento en calquera forma. O ser tamén é finito.
Os sentidos nos dicen que todo está en cosntante cambio, e isto é un error.
Parménides demostrou estas características do ser con leis da razón, principios que hoxe en día denominamos: principio de non contradicción e principio do tercio excluso, e através dun argumento que denominamos reducción ao absurdo.
Principio de non contradicción: Unha cousa non pode ser e non ser ao mesmo tempo
Principio do tercio excluso: Unha cousa ou é ou non é. Ou existe ou non existe, non pode existir a medias.
Argumento de reducción ao absurdo: Se eu parto dunha realidade e apartires de iso deduzco unha contradicción, entón podo, con tada seguridade chegar a aquelo do que partín.
Estas son leis da lóxica.
Para empezar di Parménides: O ser é, e o non ser non é. Do ser non se pode pasar ao non ser. Porque o que é, é, e non pode non ser. E de o non ser non se pode pasar ao ser.
O ser debe ser un. Porque se houbera dous tería que existir a nada, para estar por medio de eses dos seres. Pero a nada, por definición, non é. Por a nada e o non exisitr. E o non existir non existe.
O ser ¿naceu algunha vez? Se a resposta fose afirmativa significa que houbo nalgún momento a nada. pero a nada non pode pasaraao ser. Tampouco pode morrer, porque o ser non pode pasar ao non ser. Por tanto, o ser é eterno (non é o mesmo que inmortal).
Eterno= non nace nin morre
Inmortal= naceu pero non morre
Se o ser se movese, tería que ir a outro lado, desplazarse a través do vacio. Pero o non ser/a nada non existe, así que non pode moverse. Tampouco pode cambiar. Porque se cambiase significaría que o que non é, pasaría ao ser e viceversa, e isto non é posible. Polo tanto, coma non se move nin cambia, o ser é inmutable.
E logo dí ¿O infinito é pensable? Non. Polo tanto o ser é finito.
Este último argumento pode parecernos floxo, pero o que sucede é que os presocráticos son moi complexos e temos poca información sobre eles.
Nos agora pensamos que todo aquelo que se pode mover ou separar é un ser distinto. Pero para un grego antigo iso non é razón para pensar que son un ser. Por exemplo, cando vou facer unha análise e me quitan sangue, aínda que esté fora do meu corpo, é parte miña, non é un ser aparte. Para comprender a Parménides, temos que ter moi presente que para o grego antigo, nos somos elementos dun organismo superior, chamado physis. Somos coma unha célula dentro dun corpo. O home pertence á polis, e a polis a physis. Igualmente cos vexetais e animais, pertencen ao ecosistema, que forma parte da physis, do cosmos, do universo.
Heráclito
Non conservamos unha obra enteira, pero si moitos fragmentos. Era de Éfeso. Puido ser rei pero renunciou e decidiu vivir de anacoreta, na máis absoluta simplicidade. A xente lle pedía consello. Morreu enfermo.
Se lle coñece como Heráclito o escuro, porque escribiu en forma de aforismos. Os aforismos son frases concisas que condensan ideas, e no caso de heráclito tiñan un sentido moi escuro e complexo.
Dixo cousas coma:
"A guerra é o pai de tádalas cousas"
"Ninguen pódese bañar dúas veces nun mesmo río"
"Todo flue"
Heráclito é o filósofo do cambio, do movemento, do devir. A natrueza está en constante transformación. A este cambio constante, a filosofía o denomina "devir". É unha palabra técnica parar referirse ao cambio, ao movemento, á transformación, incluida aquela que se refire ao dexenerarse e corromperse dos seres.
Heráclito parece contrario a Parménides, sen embargo o raoamento polo que chega a esto é o mesmo que utiliza parménides. Heráclito di que a quietude non é máis que a apariencia dos nosos sentidos. Todo está en constante cambio.
Este cambio e este devir non é arbitrario, senón que está sometido a unha lei e unha orde. E a esa orde chamoulle LOGOS.
Logos significa razoamento, discurso, lóxica, pensamento, palabra.
Para Heráclito existe unha loita entre contrarios. O cambio é producto da loita entre contrarios, o ser é o resultado dun equilibrio na loita entre contrarios. Mentres a oposición mantense o ser é, cando a oposición desaparece o ser tamén. De ahí que diga que a guerra é o pai de tódalas cousas.
Di Heráclito que o arghé é o lume, e o di que un xeito metafórico, xa que o lume é o símbolo do cambio, do eterno fluir. Todos os seres se transforman, consúmense como devorados por un lume interior.
Heráclito intuiu a esencia da natureza tal coma a ciencia nola presenta hoxe.
Todos os autores posteriores coñecían pèrfectamente a estes dou autores e sabían que na súa contradicción estaba o problema da physis. Para resolver o problema da contradicción entre Heráclito e Parménides, os presocráticos posteriores optaron pola pluralidade de arghés. De ahí que se lles denomine pluralistas, e por contra, os anteriores, monistas.
Introducción á Historia da Filosofía: O paso do Mito ao Logos
A Filosofía e a Ciencia nacen sendo unha mesma cousa, unidas. A tradición di que o primeiro filósofo e tamén o primeiro científico foi Tales de Mileto no s.VII a.C.
O pensamento prefilosófico, o que que había antes de que xurdira a Filosofía e a Ciencia chámase pensamento mítico, xa que deriva do térmo mito.
Tales era comerciante e navegante. Os navegantes tiñas problemas ao perder de vista a costa, porque non sabían onde estaban. Así que como non se orientaban, costeaban.
Tales chegou a Mesopotamia, e alí se atopa coa civilización máis antiga do mundo, e coa súa relixión.
Tales tamén coñeceu a cultura exipcia.
Os exipcios tiñan unha técnica para medir a terra, chamada xeo-metría (=medir a terra). Tamén tiñan unha unidade de medida: o gnomon, como temos agora os metros. Descubrirón o ángulo de 90º e construiron a escuadra.
Tamén sabían que para medir a altura de algo alto debían esperar a que a sombra do gnomon fora igual que o gnomon para medir a sombra do obxecto e saber canto mide. Os exipcios tamén tiñan unha forma de medir o calendario, e coñecían os solsticios e os equinoccios.
Tales aprendeu todo isto e foi o primeiro capaz de medir a distancia dun barco á costa, aplicando os coñecementos adquiridos. Así desarrollou a 1ª teoría matemática coñecida na historia. A denominamos Teoría de Tales.
O pensamento prefilosófico, o que que había antes de que xurdira a Filosofía e a Ciencia chámase pensamento mítico, xa que deriva do térmo mito.
Tales era comerciante e navegante. Os navegantes tiñas problemas ao perder de vista a costa, porque non sabían onde estaban. Así que como non se orientaban, costeaban.
Tales chegou a Mesopotamia, e alí se atopa coa civilización máis antiga do mundo, e coa súa relixión.
As crenzas relixiosas mesopotámicas consideraban que o destino do home e do pobo está escrita nas estrelas (hoxe o chamaríamos astroloxía=crer nos horóscopos, a diferencia da astronomía= o estudo dos astros). Así que facían mapas dos movementos dos astros nas torres zigurats.
 |
| Zigurat Mesopotámico |
Tales tamén coñeceu a cultura exipcia.
Os exipcios tiñan unha técnica para medir a terra, chamada xeo-metría (=medir a terra). Tamén tiñan unha unidade de medida: o gnomon, como temos agora os metros. Descubrirón o ángulo de 90º e construiron a escuadra.
Tamén sabían que para medir a altura de algo alto debían esperar a que a sombra do gnomon fora igual que o gnomon para medir a sombra do obxecto e saber canto mide. Os exipcios tamén tiñan unha forma de medir o calendario, e coñecían os solsticios e os equinoccios.
Tales aprendeu todo isto e foi o primeiro capaz de medir a distancia dun barco á costa, aplicando os coñecementos adquiridos. Así desarrollou a 1ª teoría matemática coñecida na historia. A denominamos Teoría de Tales.
Esto era necesario para poder defenderse no mar. Así saben cando hai que disparar.
¿POR QUÉ DICIMOS QUE A FILOSOFÍA NACEU EN MILETO?
Os exipcios tiñan unha técnica de medir a terra, pero non sabían porqué esto pasaba. Pensaban que era por razons divinas. Tiñan un coñecemento mítico. O mito non ten progreso nin avance. O mito é sagrado, está cerrado en sí mesmo, é intocable.
Tales descubriu unha lei, descubriu porqué se mide así, comprendeu a relación que existen entre os lados dos triángulos. Buscou unha explicación dos fenómenos naturais dentro da propia natureza, sen recurrir aos deuses. Iso é a Ciencia.
No mito, as causas e oríxenes dos seres e dos acontecementos atribuíanse aos deuses. A natureza, e incluso a vida humán aparecía subordinada á arbitrariedade das divinidades.
En cambio, no século VIII a.C. en Grecia, apareceu un novo tipo de pensamento que chamamos pensamento científico ou pensamento filosófico. Tamén se chama Logos. Pos logos significa razonamento, discurso, palabra. Se nos paramos a pensar dámonos conta de que a maioría das disciplinas científicas teminan en -loxía. Ven do temo logos.
O pensamento filosófico-científico caracterízase por buscar as cuasas e orixes da natureza dentro da propia natrueza, descubrindo as leis que a rixen.
Mentres que no pensamento mítico non hai leis, as cousas suceden de xeito arbitrario. A lei implica que hai unha orde, que a natureza está ordeada según unhas leis ordeadas, e non pode ser doutra forma.
A este paso, de dar explicacións míticas a dar explicacións racionais o chamamos o paso do mito ao logos. E representa o inicio do pensamento científico e filosófico.
Observación: A filosofía realmente naceu en tres lugares simultáneamente. En Grecia, na India e en China. Incluso hai investigadores que din que tamén naceu noutras civilizacións, chamando tempo-exe a ese momento na que a humanidade de xeito natural comeza a desarrollar esta forma máis avanzada de explicacións: o razoamento. Pero como somos occidentais nos centraremos na nosa cultura.
Escolas Filosóficas Helenísticas
Antes considerábase que o Helenismo tan so era unha transición hacía o medievo. Pero agora sabemos que o helenismo ten unhas características propias, sendo esta unha etapa en sí mesma, con moitísimo desarrollo. Non só é un nexo ou transición entre dúas etapas. Helenismo significa "falar en grego", e comeza no ano en que morre Alexandre Magno, no 323 a.C. e dura ata o siglo II d.C, cando se descompón por completo o imperio macedonio a manos de Roma.
O mundo heleno ten unha enorme admiración por a Atenas clásica dos séculos V e IV a.C. e por iso a intenta imitar, a ten como modelo. Teñen entón, una óptica pagana (=que non é cristiana), moi diferente a óptica xudeocristiana que veremos máis adiante. A visión cristiá é máis austera, moralista, represiva e menos vital que a grega.
Pero hai moitas diferencias do Helenismo con respecto ao mundo da Atenas clásica. Por exemplo:
- Hai unha fusión do mundo grego con mundo bárbaro. Alexandre, durante a súa campaña militar que durou 8 anos, buscaba unha monarquía universal de orixe divina. Un concepto moi distinto do ideal grego. Os atenienses tiñan moitos prexuizos racistas, pero no Helenismo caen abaixo.
-Novo concepto de home. Con Alexandre Magno se destrúe o concepto de cidade-estado (=polis). Iso leva consigo que os homes non sintan ese concepto de pertenza a unha sociedade, a unha polis, senón que agora son cosmopolitas, "cidadáns do mundo" (un cidadán do mundo é un concpeto diluido, non ten o mesmo sentido que un cidadán ateniense, que tiña unha identidade propia coa polis). Así que agora non son cidadáns, son súbditos; e os administradores da cosa pública pasan a ser funcionarios. O home necesita crear unha nova identidade, acorde cos novos tempos. E esa ideantidade será a de individuo, que antes non existía. Os homes agora sí que sinten individuos. Antes só se sentían parte da polis, o home so non tiña sentido.
- Como hai unha fractura entre home e polis, o home xa non se sinte parte da polis, senón individuo, tamén se fracturará a ética e a política. Ahora ética e política non irán da man.
- Xurden unha serie de escolas filosóficas en Grecia e Roma que a mi me gusta chamar "filosofías do consolo". Nun tempo en que o home se sinte só, que perdeu a súa identidade, precísase atopar a serenidade, a paz e o consolo. A sociedad grega desintégrase e os autores abandona a idea de a sociedade perfecta, así que os filósofos buscan "a salvación" individual, a forma en que un individua aillado poda alcanzar a felicidade. Así que todas as escolas filosóficas tenñen como principal cometido a ética.
As principais escolas son:
CINISMO
Fundada por Antístenes o cínico. Aínda que o máis coñecido é Dióxenes de Sinope tamén apodado o cínico (cínico significa perro).
Esta escola está formada por discípulos de Sócrates, pero que lle deron un enfoque moi distinto a Platón. Son as chamadas escolas socráticas menores, en contraposición as escolas socráticas maiores (Platón, Aristóteles...). Os cínicos defendían unha vida natural e simple, eran contrarios ao artificio. Todo o natural é bo. Parecidos aos hippies de hoxe en día, salvando as distancias.
Antístenes usaba un zurrón (un bolso), e unha túnica raida para vivir. E todo o que tiña o levaba no zurrón. Pero Antístenes intentaba esaxerar a súa modestia, intentando mostrar os buracos o máximo que podía. Un día, Sócrates o viu e lle dixo: "polos buracos do teu mante vexo a túa vanagloria" (porque un modesto de verdade é humilde, pero non esaxera de xeito orgulloso).
Dióxenes vivía nun tonel nas aforas da cidade. So tiña un plato de madera para comer. Pero un día viu unha vaca comendo e pensou que non lle facía falta. Polo día iba con un farol pola rúa, medio espido dicindo "busco un home, busco un home honrado, que nin co candil encendido podo atopalo". Pero a xente o respetaba e lle pedían consello. Platón dicía del que era coma un Sócrates delirante, que iba coa ropa raida e os pes descalzos.
Conta a tradición que Alexandro Magno foi ao seu tonel e lle dixo que o quería coñecer, que lle pedise calquera cousa. Ao que dióxenes respondei "que te apartes que me haces sombra"
EPICUREISMO
O fundador é Epicuro, de ahí o nome. Tiña a súa escola nun xardín, as aforas de Atenas, e eran partidarios da igualdade.
A súa ética é unha ética hedonista. Esto quere dicir que buscan o placer, pero un placer sereno e duradero. Os placeres inmediatos moitas veces traen dor a largo plazo. Así que os placeres serán de tipo espiritual. O Obxectivo é chegar a autarquía (=autosufiencia) e a ataraxia (=imperturbabilidad da alma).
É famoso o seu cuádruple fármaco, que consiste en aplicar estas ideas:
-recta opinión sobre os deuses: Non te procupes por eles, xa que no lles importamos.
-recta opinión sobre a morte: Non temas a morte xa que morir só é deixar de sentir.
-recta opición sobre o placer: O placer é a ausencia de turbación anímica. Non busques outros goces.
-recta opicón sobre a dor: Se doe pouco se aguanta. Se doe moito pasa pronto. E se non pasa pronto, morrerás e acabouse a dor.
ESTOICISMO
Foi fundada por Zenón de Elea. Foi a filosofía de moda entre os romanos os primeiros anos. É unha escola fundamentalmente ética, pero tamén se procupa pola lóxica e a física. Os estoicos cren que o destino, que todos os acontecementos da vida humán está sometida a máis estricta necesidade, e dicir, que todo o que ocurre está predeterminado. Os acontecimentos están xa fixados, determinados por unha orde natural, absoluta en necesaria. Bada pódese facer para alterar esa orde, para cambiar o curso dos acontecimientos. A felicidade se alcanza entón co coñecemento de esa orde e a súa aceptación (esto tamén é intelectualismo moral pois relaciona sabiduria con ética).
O cristianismo é deudor do estoicismo en moitos sentidos. Os estoicos, ao contrario que os epicuros predican a supresión dos placeres. O obxectivo é a apatía. Non sentir nada.
ESCEPTICISMO
O principal representante é Pirrón de Elis. A súa idea principal é moi sinxela: nada se pode coñecer. Así que o mellor e suspender os xuicios, o que llamamos epokhe. Xa que non podemos coñecer nada, non é posible saber qué é bo ou malo, o máis sensato é non ter opinións. Só así chegaremos a ataraxía ou imperturbabilidade da alma.
ECLECTICISMO
O principal representante é Filón. Unha postura ecléctica é unha postura intermedia entre diferentes ideas. Así que os eclecticos collían as diferentes teorías e as unian, reconciliando ideas opostas. O eclecticismo denota falta de orixinalidade.
Minivideo escuelas helénicas
Minivídeo Museo e Biblioteca Alexandría
O mundo heleno ten unha enorme admiración por a Atenas clásica dos séculos V e IV a.C. e por iso a intenta imitar, a ten como modelo. Teñen entón, una óptica pagana (=que non é cristiana), moi diferente a óptica xudeocristiana que veremos máis adiante. A visión cristiá é máis austera, moralista, represiva e menos vital que a grega.
Pero hai moitas diferencias do Helenismo con respecto ao mundo da Atenas clásica. Por exemplo:
- Hai unha fusión do mundo grego con mundo bárbaro. Alexandre, durante a súa campaña militar que durou 8 anos, buscaba unha monarquía universal de orixe divina. Un concepto moi distinto do ideal grego. Os atenienses tiñan moitos prexuizos racistas, pero no Helenismo caen abaixo.
-Novo concepto de home. Con Alexandre Magno se destrúe o concepto de cidade-estado (=polis). Iso leva consigo que os homes non sintan ese concepto de pertenza a unha sociedade, a unha polis, senón que agora son cosmopolitas, "cidadáns do mundo" (un cidadán do mundo é un concpeto diluido, non ten o mesmo sentido que un cidadán ateniense, que tiña unha identidade propia coa polis). Así que agora non son cidadáns, son súbditos; e os administradores da cosa pública pasan a ser funcionarios. O home necesita crear unha nova identidade, acorde cos novos tempos. E esa ideantidade será a de individuo, que antes non existía. Os homes agora sí que sinten individuos. Antes só se sentían parte da polis, o home so non tiña sentido.
- Como hai unha fractura entre home e polis, o home xa non se sinte parte da polis, senón individuo, tamén se fracturará a ética e a política. Ahora ética e política non irán da man.
- Xurden unha serie de escolas filosóficas en Grecia e Roma que a mi me gusta chamar "filosofías do consolo". Nun tempo en que o home se sinte só, que perdeu a súa identidade, precísase atopar a serenidade, a paz e o consolo. A sociedad grega desintégrase e os autores abandona a idea de a sociedade perfecta, así que os filósofos buscan "a salvación" individual, a forma en que un individua aillado poda alcanzar a felicidade. Así que todas as escolas filosóficas tenñen como principal cometido a ética.
As principais escolas son:
CINISMO
Fundada por Antístenes o cínico. Aínda que o máis coñecido é Dióxenes de Sinope tamén apodado o cínico (cínico significa perro).
Esta escola está formada por discípulos de Sócrates, pero que lle deron un enfoque moi distinto a Platón. Son as chamadas escolas socráticas menores, en contraposición as escolas socráticas maiores (Platón, Aristóteles...). Os cínicos defendían unha vida natural e simple, eran contrarios ao artificio. Todo o natural é bo. Parecidos aos hippies de hoxe en día, salvando as distancias.
Antístenes usaba un zurrón (un bolso), e unha túnica raida para vivir. E todo o que tiña o levaba no zurrón. Pero Antístenes intentaba esaxerar a súa modestia, intentando mostrar os buracos o máximo que podía. Un día, Sócrates o viu e lle dixo: "polos buracos do teu mante vexo a túa vanagloria" (porque un modesto de verdade é humilde, pero non esaxera de xeito orgulloso).
Dióxenes vivía nun tonel nas aforas da cidade. So tiña un plato de madera para comer. Pero un día viu unha vaca comendo e pensou que non lle facía falta. Polo día iba con un farol pola rúa, medio espido dicindo "busco un home, busco un home honrado, que nin co candil encendido podo atopalo". Pero a xente o respetaba e lle pedían consello. Platón dicía del que era coma un Sócrates delirante, que iba coa ropa raida e os pes descalzos.
Conta a tradición que Alexandro Magno foi ao seu tonel e lle dixo que o quería coñecer, que lle pedise calquera cousa. Ao que dióxenes respondei "que te apartes que me haces sombra"
EPICUREISMO
O fundador é Epicuro, de ahí o nome. Tiña a súa escola nun xardín, as aforas de Atenas, e eran partidarios da igualdade.
A súa ética é unha ética hedonista. Esto quere dicir que buscan o placer, pero un placer sereno e duradero. Os placeres inmediatos moitas veces traen dor a largo plazo. Así que os placeres serán de tipo espiritual. O Obxectivo é chegar a autarquía (=autosufiencia) e a ataraxia (=imperturbabilidad da alma).
É famoso o seu cuádruple fármaco, que consiste en aplicar estas ideas:
-recta opinión sobre os deuses: Non te procupes por eles, xa que no lles importamos.
-recta opinión sobre a morte: Non temas a morte xa que morir só é deixar de sentir.
-recta opición sobre o placer: O placer é a ausencia de turbación anímica. Non busques outros goces.
-recta opicón sobre a dor: Se doe pouco se aguanta. Se doe moito pasa pronto. E se non pasa pronto, morrerás e acabouse a dor.
ESTOICISMO
Foi fundada por Zenón de Elea. Foi a filosofía de moda entre os romanos os primeiros anos. É unha escola fundamentalmente ética, pero tamén se procupa pola lóxica e a física. Os estoicos cren que o destino, que todos os acontecementos da vida humán está sometida a máis estricta necesidade, e dicir, que todo o que ocurre está predeterminado. Os acontecimentos están xa fixados, determinados por unha orde natural, absoluta en necesaria. Bada pódese facer para alterar esa orde, para cambiar o curso dos acontecimientos. A felicidade se alcanza entón co coñecemento de esa orde e a súa aceptación (esto tamén é intelectualismo moral pois relaciona sabiduria con ética).
O cristianismo é deudor do estoicismo en moitos sentidos. Os estoicos, ao contrario que os epicuros predican a supresión dos placeres. O obxectivo é a apatía. Non sentir nada.
ESCEPTICISMO
O principal representante é Pirrón de Elis. A súa idea principal é moi sinxela: nada se pode coñecer. Así que o mellor e suspender os xuicios, o que llamamos epokhe. Xa que non podemos coñecer nada, non é posible saber qué é bo ou malo, o máis sensato é non ter opinións. Só así chegaremos a ataraxía ou imperturbabilidade da alma.
ECLECTICISMO
O principal representante é Filón. Unha postura ecléctica é unha postura intermedia entre diferentes ideas. Así que os eclecticos collían as diferentes teorías e as unian, reconciliando ideas opostas. O eclecticismo denota falta de orixinalidade.
Minivideo escuelas helénicas
Minivídeo Museo e Biblioteca Alexandría
Política de Arsitóteles
Conta a tradición, que cando Platón deu a definición de Sócrates de hombre como “bípedo implume”, Dióxenes o cínico desplumóu un galo e ante el asombro de los discípulos e do mesmo Platón o soltóu na Academia dicindo: “¡Aquí tes un home!” y partiu entre risas e doblándose sobre sí mesmo. Entre la sorpresa e as risas dos seus discípulos saliu Platón ao frente respondiendo: "non te preocupes, agregaremoslle algo á definición" e gritolle a Dióxenes: "O hombre é un bípedo implume con uñas anchas". Dióxenes deixou de rír, dándose conta de que Platón también sabía responder.
O que queda claro tras esta anécdota é que esta definición do home é bastante imprecisa. Así que Aristóteles tomouse moi en serio atopar a definición de home máis axeitada.
Recordemos que para os gregos, tanto a ética coma a política son as dúas dimensión inseparables. A ética conduce á política, e a política ao ideal ético: a felicidade. En definitiva, a ética e a política teñen o mesmo obxectivo: o benestar e a felicidade humán.
Sen embargo, non esquezamos que o grego priorizaba a vida política por enriba da privada, co cal, a ética está dalgún xeito subordinada á política. É preferible o ben da comunidade que o ben dun individuo. Admáis, o individuo so pode realizarse e ser feliz en sociedade, xa que a sociedade é a que ten que proporcionar aquelo que os seus mebros necesitan para satistacer as súas necesidades.
Non é de extrañar que a definición que de Aristóteles de ser humán sexa xustamente esta. O home é aquel animal esencialmente político (=que ven de polis), aquel animal social. Este concepto é coñecido como zoon politikón (=animal político). O home aillado, non pode realizarse. Aquel home a quen non lle interese a política é un idiótes (=idiota). Xa que desentenderse da política é o mesmo que desentenderse de aquelo que che afecta directamente, ou como dicía Platón "O prezo de desentenderse da política é ser gobernado polos peores homes".
Aristóteles perfeccionou a terefa de racionalización, de estudio e clasificación dos rexímenes políticos emprendido por Platón. O estaxirita nega a posibilidade dun Estado perfecto, ao contrario que o seu mestre. Cada civilización vive en entornos diferentes, con culturas diferentes. É imposible establecer un sistema político válido para todos. Por iso, cada comunidade deberá atopar a organización que mellor se adapate as súas necesidades e recursos. Agora ben, si que se poden establecer algunhas xeneralidades.
ben común - monarquía - aristocracia - politeia (república)
ben particular - tiranía- oligarquía - democracia
Para Arsitóteles existen gobernos mellores e gobernos peores. O bo goberno é aquel que tende ao ben común, mentres que o mal goberno tende só ao interés particular do gobernante. Así, Aristóteles clasifica as formas de organización política ou as formas de goberno atendendo a dous criterios, un cuantitativo, e outro cualitativo; é dicir, segundo a cantidade de gobernantes e segundo o obxectivo de cada goberno.
Hoxe chamamos democracia ao que entón chamaban politeia, e o que Platón e Aristóteles chamaban democracia o chamamos demagoxía.
Arsitóteles dí que o goberno bo son todos os sistemas onde os gobernantes queran o ben común. Pero ten preferencia persoal pola politeia, a diferencia de Platón ¿Porqué? Por que é máis dificil que se equivoquen moitos que uns poucos. É máis sinxelo atopar leis para o ben común se son moitas mentes as que buscan e discuten. Ademáis, se gobernan moitos, cada un controlará ao outro. Impartiranse control entre eles.
Para que a vida política sexa satisfactoria, ademáis, é esencial a estabilidade. E esta só se pode conseguir evitando os extremos, igual que cando falaba da virtude na ética. Así, a mellor comunidade é máis moderada, aquela na que os individuos non son nin moi pobres nin moi ricos. É dicir, onde a clase maioritaria sexa a clase media.
Texto sobre a política aristotélica
O que queda claro tras esta anécdota é que esta definición do home é bastante imprecisa. Así que Aristóteles tomouse moi en serio atopar a definición de home máis axeitada.
Recordemos que para os gregos, tanto a ética coma a política son as dúas dimensión inseparables. A ética conduce á política, e a política ao ideal ético: a felicidade. En definitiva, a ética e a política teñen o mesmo obxectivo: o benestar e a felicidade humán.
Sen embargo, non esquezamos que o grego priorizaba a vida política por enriba da privada, co cal, a ética está dalgún xeito subordinada á política. É preferible o ben da comunidade que o ben dun individuo. Admáis, o individuo so pode realizarse e ser feliz en sociedade, xa que a sociedade é a que ten que proporcionar aquelo que os seus mebros necesitan para satistacer as súas necesidades.
Non é de extrañar que a definición que de Aristóteles de ser humán sexa xustamente esta. O home é aquel animal esencialmente político (=que ven de polis), aquel animal social. Este concepto é coñecido como zoon politikón (=animal político). O home aillado, non pode realizarse. Aquel home a quen non lle interese a política é un idiótes (=idiota). Xa que desentenderse da política é o mesmo que desentenderse de aquelo que che afecta directamente, ou como dicía Platón "O prezo de desentenderse da política é ser gobernado polos peores homes".
Aristóteles perfeccionou a terefa de racionalización, de estudio e clasificación dos rexímenes políticos emprendido por Platón. O estaxirita nega a posibilidade dun Estado perfecto, ao contrario que o seu mestre. Cada civilización vive en entornos diferentes, con culturas diferentes. É imposible establecer un sistema político válido para todos. Por iso, cada comunidade deberá atopar a organización que mellor se adapate as súas necesidades e recursos. Agora ben, si que se poden establecer algunhas xeneralidades.
ben común - monarquía - aristocracia - politeia (república)
ben particular - tiranía- oligarquía - democracia
Para Arsitóteles existen gobernos mellores e gobernos peores. O bo goberno é aquel que tende ao ben común, mentres que o mal goberno tende só ao interés particular do gobernante. Así, Aristóteles clasifica as formas de organización política ou as formas de goberno atendendo a dous criterios, un cuantitativo, e outro cualitativo; é dicir, segundo a cantidade de gobernantes e segundo o obxectivo de cada goberno.
Hoxe chamamos democracia ao que entón chamaban politeia, e o que Platón e Aristóteles chamaban democracia o chamamos demagoxía.
Arsitóteles dí que o goberno bo son todos os sistemas onde os gobernantes queran o ben común. Pero ten preferencia persoal pola politeia, a diferencia de Platón ¿Porqué? Por que é máis dificil que se equivoquen moitos que uns poucos. É máis sinxelo atopar leis para o ben común se son moitas mentes as que buscan e discuten. Ademáis, se gobernan moitos, cada un controlará ao outro. Impartiranse control entre eles.
Para que a vida política sexa satisfactoria, ademáis, é esencial a estabilidade. E esta só se pode conseguir evitando os extremos, igual que cando falaba da virtude na ética. Así, a mellor comunidade é máis moderada, aquela na que os individuos non son nin moi pobres nin moi ricos. É dicir, onde a clase maioritaria sexa a clase media.
Texto sobre a política aristotélica
Ética e antropoloxía aristotélica
O home
O corpo e a alma non se dan por separado, ao contrario que con Platón. Se lembramos, para Platón, a alma estaba accidentalmente dentro dun corpo. Pero para Aristóteles non existe o corpo sen alma, nin alma sen corpo. Para Platón, a unión era accidental. Para Aristóteles é unha unión substancial. A alma é o que lle da vida á materia, e por iso é o que distingue os seres vivos dos seres inertes. Pero a alma aínda que é o principio vital de move e da vida ao corpo, depende tanto do corpo coma a vista do ollo ou o sorriso da boca.
A alma entón, é o principio vital. É aquelo que nos da a vida, a enerxía.
Para Aristóteles o home é un composto de alma e o corpo, de forma e materia, de acto e potencia. Pero no caso de Aristóteles, aínda que tamén é dualista, coma Platón, pero non os concibe coma opostos, senon coma complementarios.
Ambos, alma e corpo, forman un sínolon (quere dicir que non son partes extrictamente, senón que son un todo unificado).
Quédanos agora por saber cal das dúas entidades racionais do home, a saber;entendemento axente e entendemento paciente á a persoal, a individual, a que pertence exclusivamente a cada un.
A maioría dos autores, con Averroes á cabeza (gran filósofo musulmán e traductor de Aristóteles), pensan que a alma persoal é o entendemento paciente, porque como vimos, é material, e esta, a materia e o principio de indualización dos seres. A materia é o que nos fai únicos, por iso, se o entendemento paciente é o entendemento material, ese debe ser o que se corresponda coa alma persoal e individual. A materia morre cando morre o individuo, desaparece co corpo. Por iso, o entendemento paciente, que se considera coma a alma persoal, morre co corpo.
O entendemento axente considérase coma unha forma abstracta, específica do home (coma especie humán), pero non dun individuo en concreto. É unha entidade supraindividual, unha forma eterna e inmutable.
Ista concepción chocará co Cristianismo, e veremos como Santo Tomás non admitirá as teorías de Averroes, dicindo que a alma mortal non é a persoal. Xa que para os cristiáns, a alma persoal debe ser inmortal. A interpretación de esta teoría Aristotélica xerará multitude de discusións na época medieval.
As almas
Para Aristóteles tamén hai tres almas, como para Platón, pero non se corresponden cas del.
1. Alma vexetativa: é a común aos vexetais, animais e o home. Consiste en nutrirse e crecer.
2. Alma sensitiva. é a cómun a animais e homes. É a que nos permite sentir, ter información do medio. As plantas non a teñen porque non sinten ( e non digades "¡¡Si que sinten!!". Eu non o cuestiono, pero hai que poñerse no lugar de Aristóteles)
3. Alma racional: É a alma específica do ser humán. A súa finalidade é desarrollar todas as nosas potencialidades racionais, é dicir, coñecer, ser feliz e ser sabio. Esto é o que diferencia ao home dos animais. O home feliz come, crece, sinte e desarrolla a súa potencialidad racional.
Para Aristóteles o home bo é home sabio e tamén o home feliz. A teoría que relaciona o home bo co home sabio chámase intelectualismo moral, porque identifica a sabiduaría coa bondade. Igual que Sócrates e Platón, pero de un xeito moito menos radical.
A ética
A ética é aquel saber práctico, que trata da forma en cómo debemos organizar a nosa vida os humáns para poder vivir ben e ser felices. Para Aristóteles, coma toda a súa filosofía, a súa ética é teleolóxica, e dicir, actuamos con un obxectivo, con unha finalidade. E esa finalidade é o ben supremo: a felicidade.
Sen embargo, Aristóteles é bastante prosaico (=ven de prosa, e significa que non é idealista) e entende a felicidade como ter cubertas todas as necesidades e potencialidades. Considérase a ética de Aristóteles como ética eudemonista. É unha ética Eudemonista (=ven de felicidade en grego) porque segundo Aristóteles a finalidade é a felicidade. Pero felicidade entendida coma o desarrollo de aquelo que podo chegar a ser, das miñas potencialidades, o que hoxe entenderíamos coma autorrealización. Como para o ser humán o máis característico e natural é a nosa racionalidade, a felicidad consistirá en levar unha vida contemplativa dedicada ao saber.
A virtude
A felicidade alcánzase practicando a virtude ou areté. A virtude é un hábito ou costume boa, porque nos conduce á felicidade.
Pero ¿En qué consiste a virtude? Consiste no xusto medio entre dous extremos viciosos. Por exemplo, o home valiente é aquel que non é nin temerario (=lanzarse ao perigo sen conciencia) nin cobarde. O valiente está no medio.
Para Arsitóteles hai distintos tipos de virtudes, pero todas elas consisten en estar no medio entre dous extremos viciosos. Estas ideas veñen de vellas crenzas gregas.
"De nada demasiado" "Todo na súa xusta medida"
O corpo e a alma non se dan por separado, ao contrario que con Platón. Se lembramos, para Platón, a alma estaba accidentalmente dentro dun corpo. Pero para Aristóteles non existe o corpo sen alma, nin alma sen corpo. Para Platón, a unión era accidental. Para Aristóteles é unha unión substancial. A alma é o que lle da vida á materia, e por iso é o que distingue os seres vivos dos seres inertes. Pero a alma aínda que é o principio vital de move e da vida ao corpo, depende tanto do corpo coma a vista do ollo ou o sorriso da boca.
A alma entón, é o principio vital. É aquelo que nos da a vida, a enerxía.
Para Aristóteles o home é un composto de alma e o corpo, de forma e materia, de acto e potencia. Pero no caso de Aristóteles, aínda que tamén é dualista, coma Platón, pero non os concibe coma opostos, senon coma complementarios.
Ambos, alma e corpo, forman un sínolon (quere dicir que non son partes extrictamente, senón que son un todo unificado).
Quédanos agora por saber cal das dúas entidades racionais do home, a saber;entendemento axente e entendemento paciente á a persoal, a individual, a que pertence exclusivamente a cada un.
A maioría dos autores, con Averroes á cabeza (gran filósofo musulmán e traductor de Aristóteles), pensan que a alma persoal é o entendemento paciente, porque como vimos, é material, e esta, a materia e o principio de indualización dos seres. A materia é o que nos fai únicos, por iso, se o entendemento paciente é o entendemento material, ese debe ser o que se corresponda coa alma persoal e individual. A materia morre cando morre o individuo, desaparece co corpo. Por iso, o entendemento paciente, que se considera coma a alma persoal, morre co corpo.
O entendemento axente considérase coma unha forma abstracta, específica do home (coma especie humán), pero non dun individuo en concreto. É unha entidade supraindividual, unha forma eterna e inmutable.
Ista concepción chocará co Cristianismo, e veremos como Santo Tomás non admitirá as teorías de Averroes, dicindo que a alma mortal non é a persoal. Xa que para os cristiáns, a alma persoal debe ser inmortal. A interpretación de esta teoría Aristotélica xerará multitude de discusións na época medieval.
As almas
Para Aristóteles tamén hai tres almas, como para Platón, pero non se corresponden cas del.
1. Alma vexetativa: é a común aos vexetais, animais e o home. Consiste en nutrirse e crecer.
2. Alma sensitiva. é a cómun a animais e homes. É a que nos permite sentir, ter información do medio. As plantas non a teñen porque non sinten ( e non digades "¡¡Si que sinten!!". Eu non o cuestiono, pero hai que poñerse no lugar de Aristóteles)
3. Alma racional: É a alma específica do ser humán. A súa finalidade é desarrollar todas as nosas potencialidades racionais, é dicir, coñecer, ser feliz e ser sabio. Esto é o que diferencia ao home dos animais. O home feliz come, crece, sinte e desarrolla a súa potencialidad racional.
Para Aristóteles o home bo é home sabio e tamén o home feliz. A teoría que relaciona o home bo co home sabio chámase intelectualismo moral, porque identifica a sabiduaría coa bondade. Igual que Sócrates e Platón, pero de un xeito moito menos radical.
A ética
A ética é aquel saber práctico, que trata da forma en cómo debemos organizar a nosa vida os humáns para poder vivir ben e ser felices. Para Aristóteles, coma toda a súa filosofía, a súa ética é teleolóxica, e dicir, actuamos con un obxectivo, con unha finalidade. E esa finalidade é o ben supremo: a felicidade.
Sen embargo, Aristóteles é bastante prosaico (=ven de prosa, e significa que non é idealista) e entende a felicidade como ter cubertas todas as necesidades e potencialidades. Considérase a ética de Aristóteles como ética eudemonista. É unha ética Eudemonista (=ven de felicidade en grego) porque segundo Aristóteles a finalidade é a felicidade. Pero felicidade entendida coma o desarrollo de aquelo que podo chegar a ser, das miñas potencialidades, o que hoxe entenderíamos coma autorrealización. Como para o ser humán o máis característico e natural é a nosa racionalidade, a felicidad consistirá en levar unha vida contemplativa dedicada ao saber.
A virtude
A felicidade alcánzase practicando a virtude ou areté. A virtude é un hábito ou costume boa, porque nos conduce á felicidade.
Pero ¿En qué consiste a virtude? Consiste no xusto medio entre dous extremos viciosos. Por exemplo, o home valiente é aquel que non é nin temerario (=lanzarse ao perigo sen conciencia) nin cobarde. O valiente está no medio.
Para Arsitóteles hai distintos tipos de virtudes, pero todas elas consisten en estar no medio entre dous extremos viciosos. Estas ideas veñen de vellas crenzas gregas.
"De nada demasiado" "Todo na súa xusta medida"